ققنوس از خاکستر برمیخیزد

تخمین زده می‏شود که در طی جنگ ويرانگر 8 ساله ایران و عراق، بین سالهای 1980 تا 1988، بر اساس گزارشهاي خلبانان هر دو طرف، فیلم‏های ثبت شده توسط دوربین‏های فیلم‏برداری متصل به مسلسل هواپیماها (Gun Camera)، بررسی لاشهء هواپیماهای ساقط شده، جاسوسان محلی، شبکه‏های جاسوسی بین‏المللی و منابع دیگر، تعداد 130 شکار قطعی به نام اف14 های نیروی هوایی ایران به ثبت رسیده است و برای 23 نبرد هوایی دیگر نیز احتمال داده می‏شود پیروزی از آن تامکت بوده باشد. بدین ترتیب حدود 153 شکار هوایی را می‏توان به نام تامکتهای ایرانی به ثبت رساند. نیروی هوایی ايران، دست كم بین 70 تا 90 موشک AIM-54A را در طول جنگ 8 ساله شلیک کرده است، که حدود 70 درصد آنها موفق به ساقط کردن هدف خود شده‏اند. به عنوان نمونه می‏توان از چهار فروند MiG-23BN عراقی نام برد که توسط تنها یک موشک فونیکس شليك شده توسط تامكت به خلباني سرگرد فرح آور، سرنگون شده‏اند یا دو MiG-23 دیگر که تنها به ضرب یک فونیکس ساقط گشته‏اند.

 

با این اوصاف، در طول جنگ 8 ساله با عراق، حدود 90 % از موشکهای عملياتي AIM-54A توسط تامکتهای ایرانی بر علیه جنگنده‏ها و بمب‏افکن‏های عراقی شلیک شده‏اند. از این تعداد، 12 پیروزی از آن فونیکس‏هایی است که بر علیه جنگنده‏های سریع و بلندپرواز MiG-25 شلیک شده‏اند و دست كم در 2 مورد نيز موفق به شکار بمب‏افکن‏های سنگین توپولف Tu-22 گشته‏اند. این آمار و ارقام، بسیار حیرت‏آور است، زیرا فونیکس آن هم نوع A، طبق دستورالعمل‏های کمپانی سازنده، تنها جهت اهدافی با جثهء بزرگ و کم‏تحرک مناسب است نه جنگنده‏های سریعی چون MiG-25 یا مانورپذیر و چالاكي نظير MiG-21 و Mirage F1. یکی از دلائلی که نیروی دریایی ایالات متحده را واداشت تا فونیکس را از خدمت خارج نماید، عدم کارایی این موشک در نبردهای نزدیک هوایی بوده است؛ اما وقتی آمار بدست آمده توسط نیروی هوایی ایران را بین سالهای 1980 تا 1988 بررسی می‏کنیم، درمی‏يابیم که فونیکس، در فواصل نزدیک و کمتر از 10 مایل نیز به خوبی اسپارو و چه بسا بهتر از آن، عمل نموده است.

 

خلبانان نیروی هوایی ایران که همگی آموزش‏های خود را پیش از انقلاب ، زیر نظر استادان خلبان و باتجربهء نیروی هوایی و دريايي ایالات متحده به انجام رسانده بودند، به خوبی قادر بودند در نبردهای نزدیک هوایی نیز شرکت کنند (Dogfight) و از موشکهای سایدوایندر و مسلسل داخلی هواپیما، به خوبي بهره ببرند.

در ابتدای جنگ، ايراني ها تلاش کردند که دست كم ۶۰ فروند هواپيمای اف-۱۴ را جهت عمليات آماده سازند. تعداد تامکتها در هر پايگاه بدين قرار بود:
پايگاه يکم شکاری تهران: ۲۴ فروند
پايگاه هفتم شکاری شيراز: ۱۶ فروند
پايگاه هشتم شکاری اصفها:ن ۲۰ فروند
استفادهء فشرده از اين هواپيماها و پروازهای عملياتی پی در پی در کنار کمبود پرسنل ماهر در امر سرويس و نگهداری از آنها، تعداد هواپيماهای عملياتی را تا سال ۱۹۸۴ به تعداد ۴۰ فروند کاهش داد. هر چند که بارها از کمبود قطعات يدکی و لوازم اضافی اف-۱۴ ها سخن رانده شد و حتا مواردی مشخص از جمله کمبود لاستيک و سيستم ترمز به عنوان عوامل اصلی ياد شد اما اين موارد به هيچ عنوان صحيح نبود. با انتقال تدريجی اف-۱۴ ها از شيراز به تهران، کارشناسان در جهت حل مشکلات اقدام کردند.

 

سروان جواد و ستوان رئيسی از اوضاع آن دوره چنين مي‏گويند:
«اکثر لوازم يدکی موجود در ايران برای پرواز عملياتی تامکتها تا دهه ۹۰ ميلادی کفايت مي‏کردند، اما در بعضی قسمتهای حساس، کمبودها به تدريج نمايان می‏گشت. برای حل مشکلات ما تمام امکانات خود را در پايگاه يکم شکاری مهرآباد متمرکز کرديم. اين امر (پخش شدن تامكتها در سه پايگاه) بعدها به عنوان حرکتی غلط ارزيابی شد زيرا ما قادر نبوديم در هر ۳ پايگاه به تعميرات اساسی (اورهال) تامکتها بپردازيم، در نتيجه يک فراخوان عمومی از طرف نيروی هوائی صادر گشت. طی درخواستهايی از کليه مراکز صنعتی و دانشگاهی در سراسر کشور دعوت به همکاری و کمک در امر نگهداری و بازسازی شکاري‏های اف-۱۴ به عمل آمد، تعداد زيادی از اساتيد و متخصصين، آمادگی خود را برای کمک به نيروی هوائی اعلام کردند و حتا تعداد زيادی از خلبانان و متخصصين نيروی هوايي که به علل مختلف در بازداشتگاهها بودند آزاد شدند. بزرگترين مشکل ما آماده کردن کامپيوترهای کنترل موشک (AMCC = Airborne Missile Control Computer) و کامپيوترهای محاسب پروازی (ADC = Air Data Computer) بود. کامپيوترهای ADC، مهمترين بخش الکترونيکی هواپيمای تامکت را تشکيل مي‏دهند. با تلاش پيگير و صرف زمان طولانی، متخصصان ما موفق شدند به سختی، تعدادی از اين وسايل حساس را آماده کنند؛ البته آن هم به وسيلهء قطعات يدکی وارداتی و خريداري شده از دلالان بازار سياه. در اين ميان نقش كشور اسرائيل غيرقابل انکار است. با اين وجود اسرائيليها قادر نبودند تمام قطعات مورد نياز ما را تأمين کنند، زيرا آنان شناختی از هواپيمای اف-۱۴ نداشتند، به همين علت ما تا سال ۱۹۸۳ تنها با ذکر دقيق مشخصات، قطعهء مورد نياز خود را از طريق يک افسر مأمور در روابط بين‏الملل ارتش اسرائيل به نام رابين دريافت مي‏کرديم.»

F-14 spare parts shipped to

 Iran

همچنين در جريان موسوم به «ايران- کنترا» قطعات هواپيماهای تامکت به ايران ارسال گشت. البته ناگفته نماند که قسمت اعظم تجهيزات ارسال شده به ايران شامل موشکهای زمين به هواي هاوك و موشکهای ضد تانک تاو بود. هنوز ايرانیها موفق به حل کامل مشکلات تامکتهای خود نشده بودند که مشکل جديدی پيش روی آنان قرار گرفت. زمان استفاده موثر از موشکهای فونيکس رو به پايان بود. در اين مورد هم سروان جواد و ستوان رئيسی مي‏گويند: «تا سپتامبر ۱۹۸۵، ما در حدود ۳۰ تا ۳۵ فروند تامکت آماده پرواز داشتيم. تعداد تامکتهايی کهرادار AWG-9آنان آماده عمليات بودند کمتر از نصف تعداد بالا بود. تعداد موشکهای فونيکسهم روز به روز کاهش می‏يافت؛ به خصوص ما از نظر باتری اين موشکها بسيار در تنگنا بوديم. به همين علت تلاش كرديم که از طريق بازار سياه به تأمين نيازهای خود بپردازيم؛ اما اين وسايل قيمت سرسام آوری داشتند و تازه ما هر از گاهی قادر به تهيه و دريافت آنها بوديم. در نتيجه ما تصميم گرفتيم خود برای ساخت باتريهای موشک دست به کار شويم. برای اينکار يک فروند موشک فونيکس آماده عمليات را به طور کامل از هم باز کرديم اما متاسفانه در زمان جنگ هيچ راه حلی پيدا نكرديم.»

تصویری از قطعات قاچاق کشف شدۀ مربوط به تامکت که به مقصد ایران بارگیری شده بودند